مافی مرۆڤ و قورئان

بسم الله الرحمن الرحيم

الصلاة والسلام على رسول الله صلى الله عليه وسلم 

 مولحیدەکە ووتی

جیاوازی یاساکانی اللهی بیابان و نه ته وه یه کگرتووه کان

مروف له نيوان شه ریعه ته کانی قورئان و جارنامه ی مافه کانی مروّقدا

له قورئانه که ی ئیسلامدا ئه مانه حه لالن تالاني (الانفال ) كويله داري (المؤمنون (1)

که نیزه (النساء (٢٤) هه لكوتينه سه ر (ال عمران (١٥٦)

سه ربرين (محمد :) تيرور (الانفال (٦٠) ئه شكه نجه (

تەوبە (14)

په لوپوبرین (المائدة (۳۳) سه پاندنی ئایین (التوبة (1)

بكه ره كانیان له به هه شتدا راده بویرن

به لام له جارنامه ی مافه کانی مروڤدا حه رامن دزین چه ته بین مروڤکوژین کوشتنی به ناهه قن، مندالبازین ده ستدریژى سيكسين، به دئه خلاقین، هه ركه س بيانكات له زينداندا دایده رزینن بو نموونه له سه ر رفاندنی ژن و منداله جووه كان له لايه ن حه ماسه وه و کوشتنی مندال و ژنان له لایه ن ئیسرائیله وه ده یانجار ناره زایه تی ده ربریوه و داوای دادگاییان ده کات.

اجابه باذن الله تعالى ⬇️

وەڵام:

١. ڕاستی یەکەم: قورئان و یاساکانی مرۆڤایەتی

پێش هەموو شتێک، پێویستە بڵێین کە قورئان یەکەم کتێبە کە مافی مرۆڤی پێشنیار کردووە و پاراستووە. زۆرێک لەو یاسایانەی کە ئەمڕۆ لە ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤدا هاتوون، قورئان ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر باسی کردوون:

· پاراستنی ژیان: ﴿مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا﴾ (مائیدە: ٣٢) .

· پاراستنی ئازادی: ﴿لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ﴾ (بەقەرە: ٢٥٦).

· پاراستنی دادپەروەری: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ﴾ (نەحل: ٩٠).

ئێستا با ورد ببینەوە ناو ئەو ئایەتانەی ئەم کەسە باسی کردوون:

٢. ڕوونکردنەوەی ئایەتەکان

یەکەم: ئایەتی "الأنفال" (دەستکەوتەکانی جەنگ)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "تالان" ڕێگە پێداوە. ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵەیە.

الأنفال (سوورەتی ٨) باسی دەستکەوتەکانی جەنگ دەکات کە لە جەنگی بەدردا ڕوویاندا . ئەمە یاسایەکی مەیدانی جەنگە، نەک یاسای ژیانی ئاسایی. لەو کاتەدا جەنگ یاسای خۆی هەبووە. بەڵام قورئان ڕێگای داوە کە ئەم دەستکەوتانە بە دادپەروەری دابەش بکرێن و نەبنە هۆی ناکۆکی . تەفسیری ئیبن کەسیر دەڵێت کە ئەم ئایەتە بۆ ئەوە نێردراوە کە ناکۆکی نێوان هاوەڵان چارەسەر بکات .

دووەم: ئایەتی "المؤمنون" (١)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "كويله داري" (کەفتنە ناو شەڕ) ڕێگە پێداوە. ئەمەش هەڵەیە.

ئایەتی "قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ" (المؤمنون: ١) باسی سیفەتەکانی باوەڕداران دەکات، وەک خشوع لە نوێژدا و دوورکەوتنەوە لە گوفاری ناپوخت و پاراستنی ناموس . ئەم ئایەتە باسی شەڕ ناکات، بەڵکو باسی ڕەوشت و پاکی دەکات.

سێیەم: ئایەتی "النساء" (٢٤)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "که نیزه" (کوشتن) ڕێگە پێداوە. ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵەیە لەم ئایەتە.

ئایەتی ٢٤ی سوورەتی نیسا باسی ژنانی هاوسەردار دەکات کە مارە کردن حەرامە . وشەی "محصنین" لەم ئایەتەدا بە واتای پاک دامەزراندنی خۆت لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە دێت، نەک کوشتن . ئەم ئایەتە یاسای هاوسەرگیری ڕوون دەکاتەوە.

چوارەم: ئایەتی "آل عمران" (١٥٦)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "هه لكوتينه سه ر" (کوشتن) ڕێگە پێداوە. ئەمەش هەڵەیە.

ئایەتی ١٥٦ی سوورەتی ئالی عیمران باسی قەزا و قەدەری خودا دەکات لە مردن و ژیاندا . خودا دەفەرموێت کە مردن و ژیان بە دەستی خودایە، نەک بە هۆی مانەوە یان ڕۆیشتنەوە . ئەم ئایەتە پێشنیار بۆ کوشتن ناکات.

پێنجەم: ئایەتی "محمد" (د.خ)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "سه ربرين" (سەربڕین) ڕێگە پێداوە. ئەمەش هەڵەیە.

ئایەتی سوورەتی محەممەد (کوڕی ٢) باسی پاداشتی باوەڕداران دەکات کە باوەڕیان بە محەممەد (د.خ) هێناوە و کردەوە چاکەکانیان کردووە . ئەم ئایەتە هیچ پەیوەندی بە سەربڕینەوە نییە.

شەشەم: ئایەتی "الأنفال" (٦٠)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "تيرور" (تیرۆر) ڕێگە پێداوە. ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵەیە.

ئایەتی ٦٠ی سوورەتی ئەنفال دەفەرموێت: "وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ" (ئامادە بکەن بۆیان هێندەی دەتوانن لە هێز). ئیبن کەسیر لە تەفسیریدا دەڵێت کە مەبەست لە بەرگریکردن لە خۆ و خاکە، نەک تیرۆر و دەستدرێژی . پێغەمبەر (د.خ) فەرموویەتی: "ئاگاداربن، هێز تیراندازیە"، واتا بەرگریکردن، نەک هێرشبردن .

حەوتەم: ئایەتی "التوبة" (١٤)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "ئه شكه نجه" (شکاندن) ڕێگە پێداوە. ئەمەش هەڵەیە.

ئەم بەشە لە قورئاندا باسی جەنگ بەرگریکارانە دەکات لە دژی ئەوانەی بە موسڵمانان هێرش دەهێنن. ئەمە یاسای جەنگە لە هەموو شارستانیەتێکدا.

هەشتەم: ئایەتی "التوبة" (١) - "سەپاندنی ئایین"

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "سەپاندنی ئایین" ڕێگە پێداوە. ئەمەش هەڵەیە.

ئایەتی یەکەمی سوورەتی تەوبە (براءة) باسی پەیمانەکانی نێوان موسڵمانان و موشریکانی مەککە دەکات کە پەیمانەکانیان شکاندبوو . ئەمە سەپاندنی ئایین نییە، بەڵکو بەرگریکردنە لەو پەیمانانەی کە لەلایەن موشریکانەوە شکێنراون.

نۆیەم: ئایەتی "المائدة" (٣٣)

ئەم کەسە دەڵێت قورئان "په لوپوبرين" (پەلەپۆبڕین) ڕێگە پێداوە. ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵەیە.

ئایەتی ٣٣ی سوورەتی مائیدە دەفەرموێت: "إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا" . واتا: بەڕاستی سزای ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا و پێغەمبەرەکەی دەکەن و لەسەر زەوی تۆوی خراپە دەچێنن... ئەمە باسی تاوانباری مەترسیدارە، نەک کەسانی ئاسایی. ئەم سزایانە لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا هەن بۆ تاوانباری مەترسیدار و تیرۆریستان. ئیبن کەسیر دەڵێت کە ئەم ئایەتە بەرامبەر بەو تاوانبارانەیە کە ڕێگا و شەقام ناڕێک دەکەن و خەڵکی دەکوژن .

٣. بەراوردی قورئان و ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤ

ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤ (١٩٤٨) بریتیە لە کۆمەڵێک یاسا بۆ پاراستنی مرۆڤ لە سەتەم و دەستدرێژی. قورئان پێشتر لە ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر، هەمان ئەم بنەمایانەی داناوە:

بنەما لە قورئاندا لە ڕاگەیاندنی مافەکاندا

پاراستنی ژیان مائیدە (٣٢) مادەی ٣

پاراستنی ئازادی بەقەرە (٢٥٦) مادەی ١٨

دادپەروەری نەحل (٩٠) مادەی ١٠

پاراستنی ناموس نور (٣٠-٣١) مادەی ١٢

پاراستنی سامان بەقەرە (١٨٨) مادەی