مانگ و قورئانی پیرۆز گومان
بسم الله الرحمن الرحيم
الصلاة والسلام على رسول الله صلى الله عليه وسلم
مولحیدەکە بەردەوام دەبێت
وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
واتا : جیگا و رویشتنی مانگمان دیاریکردوه ، هه تا وه کو چله چله دارخورمایه کی چه ماوه ی لی دیت
تێبینیی :
1.پیت وایه ئه مه قسه ی خوایه ک بیت ، به و نیازه ی زانیاریمان له سه ر روه جياوازه کانی مانگ بداتی ؟ یان هوکاره کانمان بو شیبکاته وه ؟
2.
یان وه سفیکی شاعیرانه ی عه ره بیکه که هلال به چلی دار خورما ئه شو بهینیت
ئایا هیچ زانیاریه کی تازه و نهینیتان به دی کرد له م ئایه ته دا یان هه ر ئه وه یه که هه مومان به چاو ده یبینین ؟؟
بإذن الله تعالى انا اكتب اجابه دقيق شبهة
بسم الله الرحمن الرحيم
الصلاة والسلام على رسول الله صلى الله عليه وسلم
☕🌷
وەڵام:
١. واتای ئایەتەکە لە ڕوانگەی زمان و فەرموودەوە
خوای گەورە لە سوورەتی یس (٣٩)دا دەفەرموێت:
"وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ"
واتا: "مانگیشمان بۆ چەند جێگایەک (قۆناغێک) دیاری کردووە، هەتا دەگەڕێتەوە وەک چڵی دارخورمای کۆن و چەماوە."
با یەکەم جار وشەکان لێک بدەینەوە:
· "قدرناه": واتا بە وردی دیاریمان کردووە، ڕێکمان خستووە، بە ئەندازە و سنوورێکی دیاریکراوەوە دروستمان کردووە .
· "منازل": کۆی "منزل"ە، واتا جێگا و قۆناغەکانی مانگ. مانگ لە مانگێکدا لە ٢٨ قۆناغدا دەسووڕێتەوە، هەر شەوێک لە شوێنێک هەڵدێت و لە شوێنێک ئاوادەبێت .
· "العرجون": چڵی دارخورمایە کە خورماکانی پێوە دەبن. ئەم چڵە لە سەرەتادا ڕاست و شین و تازەیە، بەڵام کە دەڕووێت و دەکەوێتەوە، دەچەمێتەوە و زەرد دەبێت و شێوەی هلال (مانگی نۆرخ) وەردەگرێت .
· "القديم": کۆن، واتا ئەو چڵەی کۆنە کە ڕووەتووە و وشک بووەتەوە .
. ئەم ئایەتە چ زانیارییەکی نوێی تێدایە؟
ئەم کەسە دەڵێت: ئەمە تەنیا وەسفێکی شاعیرانەی عەرەبانە، هیچ زانیارییەکی نوێی تێدا نییە.
با ببینین ئەمە ڕاستە یان نا:
یەکەم: باسی "تقدیر" و "منازل"
قورئان دەڵێت کە مانگ لە چەند قۆناغێکی دیاریکراودا دەسووڕێتەوە. ئەمڕۆ زانست دەڵێت:
· مانگ هەر ٢٧.٣ ڕۆژ جارێک بە دەوری زەویدا دەسووڕێتەوە (ماوەی خولانەوەی مانگ) .
· لەم ماوەیەدا، مانگ لە ٨ قۆناغی سەرەکیدا تێدەپەڕێت (مانگی نوێ، هەلال، چارەکی یەکەم، ئەحدەب، مانگی پڕ، ...) .
· ئەم قۆناغانە بەهۆی گۆڕینی شوێنی مانگ بە دەوری زەوی و ڕووناکبوونەوەی لە خۆرەوە دروست دەبن .
ئەم ڕاستییانە لە ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر کەس نەیاندەزانی. عەرەبەکان تەنیا دەیانزانی مانگ لە هەندێک شەودا گەورە دەبێت و لە هەندێک شەودا بچووک دەبێتەوە، بەڵام نەیاندەزانی کە ئەمە بەهۆی خولانەوەی مانگ و دیاریکردنی وردی شوێنەکەیەتی .
دووەم: وێنەکێشان بە "العرجون القديم"
وێنەکێشانی مانگ بە چڵی دارخورمای کۆن و چەماوە، وێنەیەکی زۆر ورد و زانستی یە. با ببینین بۆچی:
١. شێوە: چڵی دارخورما کە دەڕووێت و دەکەوێتەوە، دەچەمێتەوە و شێوەی نیمچە بازنە وەردەگرێت، کە هەمان شێوەی هلالی مانگە لە کۆتایی مانگدا.
٢. ڕەنگ: چڵی کۆن زەرد و قاوەیی دەبێت، مانگیش لە کۆتایی مانگدا زەردی تێدا دەردەکەوێت.
٣. ناسینی دەقەکە: عەرەبەکان بە شاعیری ئەم وێنەیەیان بەکار هێناوە، بەڵام قورئان لە چوارچێوەیەکی زانستی تردا بەکاری هێناوە. واتا قورئان نەک تەنیا باسی شێوە دەکات، بەڵکو دەڵێت ئەمە کۆتایی قۆناغەکانی مانگە، کە دوای زنجیرەیەک قۆناغی دیاریکراو دەگاتە ئەم شێوەیە .
سێیەم: پەیوەندی نێوان مانگ و دارخورما
زانستی ڕوەک دەڵێت کە چڵی دارخورما (العرجون) خۆی لە چەند بەشێک پێکهاتووە و وەک مانگ لە قۆناغەکاندا تێدەپەڕێت. ئەم هاوشێوەییە لە قورئاندا باس کراوە، کە دوای ١٤٠٠ ساڵ زانست پشتڕاستی دەکاتەوە .
بەراورد بە شاعیری عەرەب
ڕاستە، شاعیرانی عەرەب وەک ئیمرئول قەیس و ئەعشا هەندێک جار مانگیان بە چڵی دارخورما شێوە کردووە. بەڵام جیاوازییەکی گەورە لە نێوان شاعیری عەرەب و قورئاندا هەیە:
شاعیری عەرەب:
· شاعیران تەنیا باسی شێوە دەکەن، بەبێ باسکردنی هۆکار و سیستەم.
· شاعیران وێنە بەکار دەهێنن بۆ جوانکاری، نەک بۆ فێرکردنی ڕاستی.
قورئان:
· قورئان لە پاڵ وێنەکێشانەکەدا، باسی سیستەم و تقدیر و منازل دەکات.
· قورئان فەرمووی ئەمە بەهۆی دیاریکردنی خوداوەیە، نەک ڕێکەوت.
· قورئان زنجیرەیەک قۆناغی دیاریکراو باس دەکەن (منازل) کە مانگ تێیاندا دەسووڕێتەوە، پاشان دەگاتە کۆتایی کە دەبێتە وەک چڵی کۆن.
ئیبن کەسیر لە تەفسیریدا فەرمووی : "ئەمە وێنەیەکی ڕاستەقینەیە بۆ مانگ لە کۆتایی مانگدا، کە باریک و چەماوە و زەرد دەبێت، وەک چڵی دارخورمای کۆن کە وشک بووەتەوە و چەماوە" .
زانست چی دەڵێت؟
زانایانی فەلەکناسی دەڵێن:
· مانگ لە قۆناغی کۆتاییدا (پێش مانگی نوێ) شێوەی هلالێکی باریک و چەماوە و زەردی تێدا دەردەکەوێت .
· ئەم شێوەیە لە ئاسماندا بە ڕوونی دەبینرێت و هەمان شێوەی چڵی دارخورمای کۆنە .
· مانگ بە وردی لەم قۆناغانەدا دەسووڕێتەوە، کە پێشتر کەس نەیاندەزانی .
ناسا (NASA) لە وتارەکانیاندا باسی قۆناغەکانی مانگ دەکەن و دەڵێن: "مانگ لە ماوەی مانگێکدا لە چەند قۆناغدا تێدەپەڕێت، کە لە مانگی نوێوە دەست پێدەکات و بەرەو مانگی پڕ دەڕوات و دواتر دەگەڕێتەوە بۆ مانگی نوێ" . ئەمە هەمان ئەوەیە کە قورئان باسی دەکات بە "منازل".
🎈
پاشان بەردەوام دەبێت ووتی
عرجون التمر واته هيشووه خورما عنقود العنب واته هيشووه ترێ
⬇️
ئەم کەسە لەم خاڵەدا ڕاست دەکات. لە زمانی عەرەبیدا، وشەی "عرجون" بە مانای "هیشووی دارخورما" (چڵی دارخورما) دێت کە خورماکانی پێوە دەبن. بەڵام هەر ئەم وشەیە بۆ هیشووی ترێ (عنقود العنب) یش بەکار دەهێنرێت، چونکە لە ڕووی شێوەوە لەیەک دەچن
ئەمەش لە فەرهەنگەکانی زمانی عەرەبیدا هاتووە. واتا "عرجون" دەتوانرێت بۆ هەر هیشوویەک کە خورما یان ترێ یان هەر میوەیەکی تر لەسەر بێت، بەکار بهێنرێت، بەڵام زۆرتر بۆ دارخورما بەکار دێت .
ئەم ڕاستییە زمانەوانییە دەری دەخات کە قورئان لە ڕاستی زمانی عەرەبی بەدوور نییە. خواى گەورە قورئانی بە زمانی عەرەبی ڕوون ناردووە، واتا هەمان وشە و دەستەواژەکانی خەڵکی ئەو سەردەمە.
کەواتە ئەگەر "عرجون" بۆ هیشووی دارخورما و هیشووی ترێ هەردووکیان بەکار دێت، ئەمە کەموکوڕی قورئان نییە، بەڵکو ڕاستی زمانە.
جا ئێستا پرسیارەکە ئەمەیە: کە "عرجون" هەم بۆ خورما و هەم بۆ ترێ بەکار دێت، مەبەستی خودا لە ئایەتی "حَتَّىٰ عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ" (یس: ٣٩) کامەیە؟
زانایانی تەفسیر ڕوونیان کردووەتەوە کە مەبەست لێی چڵی دارخورمای کۆن (هیشووی خورما) یە، نەک ترێ. بۆچی؟
لەبەر ئەوەی:
· چڵی دارخورما کە دەڕووێت و وشک دەبێتەوە، دەچەمێتەوە و زەرد دەبێت و شێوەی هلالی مانگ وەردەگرێت .
· ئەم وێنەیە لەگەڵ قۆناغی کۆتایی مانگدا (پێش مانگی نوێ) زۆر دەگونجێت.
· هیشووی ترێ لەم تایبەتمەندییانە کەمترە، زۆرتر خڕ و بازنەییە، ناچەمێتەوە وەک چڵی خورما .
ئیبن کەسیر و قورتوبی و زانایانی تر ڕایان وایە کە مەبەست لە "العرجون القديم" چڵی دارخورمای کۆن و وشک و چەماوەیە
ئەگەر بە کورتی بڵێین:
· ڕاستە، وشەی "عرجون" لە زمانی عەرەبیدا بۆ هەردوو (خورما و ترێ) بەکار دێت .
· بەڵام لە ئایەتەکەدا، بەهۆی وەسفەکەوە (کۆن و چەماوە و وشک)، مەبەست لە چڵی دارخورما یە، نەک ترێ .
· پەیامی سەرەکی ئایەتەکە ئەوەیە کە مانگ لە قۆناغی کۆتاییدا، وەک ئەو چڵە کۆنە دەبێت: باریک، چەماوە، زەرد .
ئەو کەسە دەیەوێت بڵێت "عرجون بۆ ترێش دەڵێن"، ئەمە ڕاستە، بەڵام ئەمە ناکاتە بەڵگەیەک بۆ هەڵەی قورئان، بەڵکو ڕاستییەکی زمانەوانییە. مەبەستی سەرەکی لە ئایەتەکەدا بە "العرجون القديم" ئەو چڵەیە کە زۆرترین لێکچوونی هەیە لەگەڵ شێوەی کۆتایی مانگدا.
Comments
Post a Comment