ئەستێرە هەسارە نەیزەک.

بسم الله الرحمن الرحيم 

الصلاة والسلام على رسول الله صلى الله عليه وسلم 

📑 پێشەکی

١. کورتەی گفتوگۆکە و گومانەکانی مولحید

مولحیدێک لە کاتی گفتوگۆدا چەندین گومانی بەرزکردەوە سەبارەت بە ئایەتەکانی قورئان دەربارەی شەهب و ئەستێرەکان. گومانە سەرەکییەکانی ئەم پێکهاتبوون:

· گومانی یەکەم: قورئان تێکەڵی نێوان “نجم” (ئەستێرە) و “شهاب” (شەهب) کردووە، جا هەڵەیەکی زانستی تێدایە.

· گومانی دووەم: محمد (ص) وای زانیوە ئەستێرەکان چرای بچووکن بۆ ڕەجمی شەیتان، بەڵگەشی ئەوەیە کە “إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ”.

· گومانی سێیەم: وشەی “ثاقب” بۆ “أعواد الكبريت” (کبریت) بەکار دەهێنرێت، جا قورئان هیچی تازەی نییە.

· گومانی چوارەم: “طارق” لە قورئاندا بە “نجم” ناسێنراوە، بەڵام لە زمانەکەدا بە مانای “بەرز و شەرەف” دێت (نموونە: شیعری هندی کچی عەتبە).

· گومانی پێنجەم: “هیچی نوێ لە کەلامی محمددا نییە”، هەموو وەسفەکان لە زمانی عەرەبی کۆنەوە وەرگیراون.

بەشی یەکەم: ڕوونکردنەوە زانستی و تەفسیرییەکان

١. جیاوازی نێوان “نجم”، “كوكب” و “شهاب” لە قورئاندا

لە ڕوانگەی زمانە عەرەبییەوە:

· ”نجم”: وشەیەکی گشتییە بۆ هەر تەنێکی ڕووناک و دیار لە ئاسماندا: ئەستێرە، هەسارە، شەهب، هەتا تەنانەت “الثرایا” (شەش ئەستێرەیەک کە بە یەک شت دەردەکەون).

· ”كوكب”: بە تایبەتی بۆ تەنە گەڕۆکەکانی ئاسمان (هەسارە) بەکار دەهات، چونکە وشەکە لە ڕیشەی “ك و ك ب” (کۆبوونەوە) یان “کەوکەبە” (لامپ) وەرگیراوە.

· ”شهاب”: شتێکی ڕووناک و خێرا کە لە ئاسماندا دەسووتێت و وەک “مصباح”ی گەڕۆک دەردەکەوێت.

زانایانی زمانی عەرەبی ڕوونیان کردووەتەوە کە ئەم جیاوازییە لە قورئاندا ڕوونە. بۆ نموونە، لە سورەتی ئەنعام (٧٦)دا، ئیبراهیم (ع) ”كوكباً” دەبینێت (هەسارەیەک، زۆرینەی زانایان پێیان وایە زوحەل بووە)، بەڵام لە شوێنی دیکەدا قورئان باسی ”نجم” و ”شهاب” دەکات.

وشەی “طارق” و “النجم الثاقب”: وەسفی زانستی و مانای وردەکانی

پێناسەی ورد لە تەفسیری زانایاندا:

· ئیبن عەباس: “النجم الثاقب” بە مانای المضيء (ڕووناک)

· السدی: “یثقب الشیاطین إذا أرسل علیها” (شەیتانەکان دەبڕێت کاتێک ڕەجم دەکرێن)

· عکرمة: “هو مضيء ومحرق للشيطان” (ڕووناک و شەیتان دەسووتێنێت)

· قتادة: “إنما سمي النجم طارقاً؛ لأنه إنما يُرى بالليل ويختفي بالنهار”

· الفراء: “ما أتاك ليلاً فهو طارق”

· القاسمی: “یثقب ظلمة اللیل وينفذ فيه، فيبصر بنوره ويهتدى به”

· أصل معنى “الثقب”: “الثقب الخرق، فالثاقب الخارق” (تیژ، شق کردن)؛ پاشان بە مانای المضيء هاتووە.

ئایا “طارق” تەنها هەسارەی تیرە؟

نا. بەپێی زانایان:

· تەبەری: “الطارق: الذي يطرق ليلاً من النجوم المضيئة، ويخفى نهاراً، وكل ما جاء ليلاً فقد طرق”

· ئیبن کەسیر: “يقسم تعالى بالسماء وما جعل فيها من الكواكب النيرة”. جا مەبەست تەنەکانی ئاسمان (کە “طارق” ناونراون) یە.

نموونە بۆ “طارق” لە قورئاندا: لە سورەتی الطارق (١-٣)دا:

وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ (١) وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ (٢) النَّجْمُ الثَّاقِبُ (٣)

جا: طارق = النجم الثاقب (لە سیاقی قورئاندا). ئەم وەسفە لەگەڵ “شهاب ثاقب”دا هاوشێوەیی هەیە لە وەسفکردنی تیژی و ڕووناکیدا، بەڵام جیاوازیان لەمەدایە:

· طارق (نجم ثاقب): ئەستێرە یان تەنێکی ئاسمانی کە جێگیرە بە شەودا دەردەکەوێت و ڕووناکییەکەی تیژە.

· شهاب ثاقب: شەهبێکی خێرا و دەربازکەر لە ئاسماندا.

ئەم جیاوازییە لە سیاقی قورئاندا ڕوونە.

ئایەتی “وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ” و ڕوونکردنەوەی “رجم”

ئایەتی سورەتی الملك (٥):

وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِّلشَّيَاطِينِ (الملک: ٥)

ڕوونکردنەوەی زانایان:

· قورتوبی: “وجعلناها رجوماً للشیاطین”، واتە “جعلنا شهبها” (شەهبەکانی کردمانە رجوم)، فحذف المضاف (هۆکارەکە لاواز کراوە). هەروەها ڕوونی کردووەتەوە: “والمصابيح لا تزول ولا يرجم بها” (ئەستێرەکان نامێنن، جا تاوێریان پێ ناکرێت).

· تەبەری: “خلق هذه النجوم لثلاث: زينة للسماء، ورجوماً للشياطين، وعلامات يهتدى بها” (سێ شت: زینەت بۆ ئاسمان، رجم بۆ شەیتان، و نیشانە بۆ ڕێنمایی)

· ئیبن کەسیر: “فالذي يصيب هذه الشياطين من تلك النجوم هي تلك الشهب التي تخرج منها”. جیاوازی ڕوون: ئەستێرەکان خۆیان ناڕمێنرێن، بەڵکو شەهبەکان کە لێیانەوە جیا دەبنەوە بۆ رجم بەکار دەهێنرێن.

· محمد بن کعب القرظی: “والله ما لأحد من أهل الأرض في السماء نجم” (بە خوا، کەس لە خەڵکی زەوی هیچ ئەستێرەیەکی لە ئاسماندا نییە)، واتە ئەستێرەکان خۆیان بۆ رجم و تاوێر دروست نەکراون، بەڵکو شەهبەکان بۆ ئەو مەبەستە دانراون. لە قورتوبی.

چوار مانای سەرەکی “مصابيح” لەم ئایەتەدا:

ڕوانگەی زانا پێناسە

زۆرینەی زانایان “مصابيح” بە وتەی ئەستێرەکان، بەڵام “رجم” بە شەهب دەکرێت کە لە ئەستێرەکانەوە جیا دەبنەوە. لە قورتوبی.

ڕوانگەی ئەبوعلی “الرجم من أنفس الكواكب، ولا يسقط الكوكب نفسه، إنما ينفصل منه شيء” (رجم لە خودی ئەستێرەکانەوە دەکرێت، بەڵام ئەستێرەکە خۆی ناکەوێت، تەنها شتێک لێی جیا دەبێتەوە) لە قورتوبی.【15L9-L10】

ڕوانگەی ئیبن جوزی “التقدير: وجعلناها رجوماً للشياطين أي جعلنا شهبها” (واتە خودی ئەستێرەکان نا، بەڵکو شەهبەکانیان). تەفسیری قورتوبی.

ڕوانگەی قتادە “خلق النجوم لثلاث: زينة للسماء، ورجوماً للشياطين، وعلامات يهتدى بها”، بەڵام نەوتووە “بخودی ئەستێرەکان”، بەڵکو رجم بە شەهب دەکرێت. لە تەبەری.

خاڵی گرنگ: زانایانی سەرەتا هەموویان جیاوازیان دەکرد: ئەستێرەکان بۆ زینەت و ڕێنمایی نەک بۆ رجم. جا مولحیدەکە تێکەڵی نێوان ئەم دوو شتە دەکات.

 شیکردنەوەی وەڵامە سەرەکییەکان

وەڵامی یەکەم (سەبارەت بە “مصابيح” و “رجوماً”): برا موسڵمانەکە بە ڕوونی جیاوازی نێوان ئەستێرە و شەهبی ڕوون کردەوە، بە بەڵگە لە قورئان و تەفسیرەکان.

وەڵامی دووەم (سەبارەت بە “طارق” و تۆمەتی مەجاز): برا موسڵمانەکە ڕوونی کردووە کە قورئان خۆی “طارق”ی بە “النجم الثاقب” پێناسە کردووە، جا مەبەست تەنێکی ڕاستەقینەی ئاسمانییە، نەک مەجاز بۆ بەرز و شەرەف.

وەڵامی سێیەم (سەبارەت بە “هیچی نوێ نییە”): برا موسڵمانەکە باسی ئەوە کردووە کە نوێییەکە لە شێوازی پێکهاتن و مەبەستە ئایینی و عەقیدەییەکاندا دیارە، نەک لە وشەکاندا.

٢. خاڵە سەرکەوتووەکانی برا موسڵمان

· بەڵگەهێنانەوە بۆ تەفسیری زانایانی سەرەتا (ئیبن کەسیر، قورتوبی، تەبەری، قتادە)

· جیاکردنەوەی وردی “نجم” لە “شهاب” بە بەڵگە لە قورئان خۆی

· ڕوونکردنەوەی بەکارهێنانی “مصباح” بە مانای هەر شتێکی ڕووناک لە ئاسماندا

· هێنانی بەڵگەی زانستی مۆدێرن دەربارەی شەهب و ئەستێرەکان

٣. خاڵەکانی پێداچوونەوە (هەرچەندە وەڵامەکە زۆر بەهێزە)

· باسی وردی “طارق”: پێویست بوو بڵێت کە “طارق” بە مانای “هاتووی شەو” و “نجم” بە مانای “ئەستێرە”، بەڵام قورئان خۆی ڕوونی کردووەتەوە: طارق = النجم الثاقب. جا ئەم وەسفە ڕوونە، نەک مەجاز.

· وەڵامی تەواوی گومانەکانی “ثاقب” و “عوود ثاقب”: برا موسڵمانەکە باسی “هاوشێوەیی وەسفکردن” کردووە (ڕووناکی و تیژی)، بەڵام پێویست بوو زیاتر ڕوونی بکاتەوە کە “ثاقب” لە قورئاندا بە مانای تیژی دەربازکەر هاتووە، نەک تەنها “ڕووناک”.

گرنگ: ئەم خاڵانە کەموکوڕییەکی گەورە نین. وەڵامەکەی برا موسڵمان بە گشتی زۆر تەواو و بەهێزە.

دەستەواژە و گومانەکانی مولحید و لێکدانەوەی زانایان

١. گومانی تێکەڵکردنی “نجم” و “شهاب”

گومان: قورئان جیاوازی ناکات لە نێوانیاندا، جا “شهاب ثاقب” و “نجم ثاقب” هەر یەک شتن.

وەڵام: قورئان جیاوازی ڕوونی تێدایە، بەڵام لە ڕوانگەی زمانی عەرەبی کۆن (وەک برا موسڵمانەکە خۆی وتوویەتی)، وشەی “نجم” بە هەموو تەنە ڕووناکەکانی ئاسمان دەگوترا. جا:

· طارق = النجم الثاقب (تەنی جێگیر بە شەو)

· شهاب ثاقب = شەهبێکی تیژ و خێرا (بۆ رجم). ئەم جیاوازییە لە سیاق و وەسفدا ڕوونە، نەک لە تەنها وشەکەدا.

بەڵگە لە تەفسیری قورتوبی: “الثاقب: المضيء. ومنه شهاب ثاقب” (واتە: “ثاقب” بە مانای “ڕووناک”، “شهاب ثاقب”یش لەم ڕوانگەوە وەسف کراوە). جا هەردووکیان بە هۆی ڕووناکییەکەیانەوە وەسف کراون، نەک بە هۆی یەک جیھان.

گومانی “هیچی نوێ لە کەلامی محمددا نییە”

گومان: هەموو وەسفەکانی قورئان پێشتر لە زمانی عەرەبی کۆندا بوون (نموونە: “طارق”، “شهاب”، “ثاقب”).

وەڵام: قورئان بە زمانێکی ئاشنا بۆ خەڵکی عەرەب دابەزیوە. ئەمە نیشانەی لاوازی قورئان نییە، بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە پەیامەکە ڕوون و گونجاوە بۆ سەردەمی خۆی. خۆی خودا فەرموویەتی:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ (ئیبراهیم: ٤)

نوێییەکەی قورئان: نوێییەکە لە مەبەست و پێکهاتە و ڕێساکاندایە. عەرەبەکان “طارق”یان بە مانای “هاتووی شەو” بەکاردەهێنا، بەڵام قورئان:

· ئەم وشەیەی وەک سوێندێکی پیرۆز بەکارهێنا.

· بە “النجم الثاقب” پێناسەی کرد، ئینجا بەڵگەی زیندووکردنەوەی مردووانی هێنا.

ئەم شێواز و مەبەستە هیچ نموونەیەکی لە عەرەبی کۆندا نییە. جگە لەوەی، عەرەبەکان نەیانتوانی هاوشێوەی قورئان بهێننەوە.

گومان لەسەر “طارق” و هێنانی شیعری هندی

گومان: هندی کچی عەتبە وتویەتی “نحن بنات طارق” بە مانای “خێزانی بەرز”. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە “طارق” بە مانای “بەرز و شەرەف” هاتووە، نەک تەنێکی ئاسمانی.

وەڵام:

· هندی کچی عەتبە باوکی دۆژمنی پێغەمبەر بوو (پاشتر موسڵمان بوو). ئەم وتەیە لە جەنگی ئوحود (پێش نزولی سورەتی الطارق) وتوویەتی. بەڵام قورئان بە پێوەری هندی کچی عەتبە نادابێت.

· “طارق” لە زمانی عەرەبیدا سێ مانای سەرەکی هەیە:

  ١. هاتنی شەوانە (طارق اللیل: میوانی شەو)

  ٢. لێدان (طرق الباب: لێدانی دەرگا)

  ٣. شتێک کە دەردەکەوێت و نامێنێت

· قورئان خۆی پێناسەی کردووە: “وَ السَّمَاءِ وَ الطَّارِقِ (١) وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ (٢) النَّجْمُ الثَّاقِبُ (٣)”. جا مەبەست تەنێکی ڕاستەقینەی ئاسمانی یە.

· هندی کچی عەتبە وەک شاعیر وشەی “طارق”ی بە مانای مەجازی (خێزانی بەرز) بەکارهێناوە، بەڵام قورئان وشەکان بە مانای ڕاستەقینە بەکاردێنێت

بەڵێ، دەنگی (صدا) لە ڕەهەندی گەردووندا بوونی هەیە.

· ڕوانگە فیزیکییەکان: موجەکانی باریۆن (Baryon Acoustic Oscillations) پاشماوەی دەنگی ڕەهەندەکەن لە ماکرۆکەوە. زانایانی ناسا و ئیسا ئەمەیان بە وردی تۆمار کردووە.

گومانی مولحید وەڵامی ڕاست و پتەو

قورئان “نجم” و “شهاب”ی تێکەڵ کردووە، جا هەڵەی زانستی تێدایە. هەڵە. قورئان جیاوازی تێدایە. “نجم” بە تەنێکی ڕووناک و جێگیری ئاسمان، “شهاب” بە تەنێکی خێرا و سوتێنەر (بۆ رجم) ناسێنراوە. ئەم جیاوازییە لە سیاقدا ڕوونە. زانایان وەک قورتوبی ڕوونیان کردووەتەوە.

قورئان وتویەتی “أستێرەکان چرای بچووکن بۆ رجمی شەیتان”. هەڵە. ئەستێرەکان بۆ زینەت و ڕێنمایی دروست کراون. “رجم” بە شەهب دەکرێت (نموونە: “فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ”)، نەک بە خودی ئەستێرەکان.

وشەی “ثاقب” بۆ “أعواد الكبريت” بەکار دەهێنرێت، جا قورئان هیچی تازەی نییە. “ثاقب” وەسفێکی گشتییە بۆ هەر شتێکی ڕووناک و تیژ. ئەم وەسفە لە قورئاندا بە دوو شێوە بەکار هاتووە: ١) “نجم ثاقب” (ئەستێرەی تیژ و جێگیر)، ٢) “شهاب ثاقب” (شەهبی تیژ و خێرا). ئەمە نیشانەی لاوازی قورئان نییە، بەڵکو نیشانەی وردەیی وەسفکردنە.

“طارق” بە مانای “بەرز و شەرەف” هاتووە، بەڵگەش شیعری هندی کچی عەتبە. “طارق” لە زماندا سێ مانا هەیە: ١) هاتنی شەوانە، ٢) لێدان، ٣) شتێکی دەرکەوتوو. قورئان “طارق”ی بە “النجم الثاقب” پێناسە کردووە، واتە تەنێکی ڕاستەقینەی ئاسمانی. هندی کچی عەتبە وەک شاعیر وشەکەی بە مانای مەجازی بەکارهێناوە، بەڵام قورئان بە مانای ڕاستەقینە بەکاری دەهێنێت. جا ئەم بەڵگەیە بە تەواوی لاوازە.

“هیچی نوێ لە کەلامی محمددا نییە”. هەڵە. قورئان بە زمانی خەڵک دابەزیوە (ئیبراهیم: ٤). نوێییەکە لە مەبەست و شێواز و ڕێساکاندایە: ١) سوێند بە تەنە ئاسمانییەکان، ٢) وەسفی وردی ئەوان، ٣) بەڵگەهێنانەوە بۆ زیندووکردنەوەی مردووان. عەرەبەکان نەیانتوانی هاوشێوەی قورئان بهێننەوە، جا ئەمە خۆی بەڵگەیە لەسەر نوێییەکەی